Innerlijke tegenstrijdigheden en financieel gedrag: cognitieve dissonantie

Cognitieve dissonantie ontstaat wanneer overtuigingen botsen met gedrag. Deze innerlijke tegenstrijdigheden beïnvloeden financiële keuzes en besluitvorming.

Innerlijke tegenstrijdigheden

Een veel voorkomend psychologisch fenomeen waarbij een persoon emotionele stress ervaart is cognitieve dissonantie. Dit wordt veroorzaakt door innerlijke tegenstrijdigheden waarbij gedachten of meningen van diegene in strijd zijn met het gedrag op dat moment.

Gevolgen cognitieve dissonantie

Om deze tegenstrijdigheid op te lossen stellen mensen hun gedachten en/of mening over hun eigen gedrag bij. Dit heeft invloed op het getoonde gedrag en de besluitvorming, ook op financieel gebied. Bijvoorbeeld:

• foutieve besluitvorming: tegenstrijdige overtuigingen kunnen leiden tot verwarrende beslissingen. Bijvoorbeeld het impulsief uitgeven van geld aan luxegoederen terwijl je weet dat je eigenlijk moet sparen, de rekeningen betalen en de schulden aflossen.
• overdreven risico’s nemen: mensen kunnen risico’s nemen die niet rationeel zijn. Bijvoorbeeld het vasthouden aan de hoop dat het geleden verlies op cryptovaluta wordt terugverdiend terwijl de feiten anders laten zien.
• rationalisatie: om de spanning van cognitieve dissonantie te verminderen passen mensen hun overtuigingen aan om hun gedrag te rechtvaardigen. Dit kan leiden tot irrationele financiële beslissingen. Als iemand bijvoorbeeld een onnodig dure auto aanschaft dan kan diegene zichzelf wijsmaken dat het een investering is, zelfs als dat niet het geval is.
• verandering van mening: mensen herzien hun mening om de ervaren spanning te verminderen. Bijvoorbeeld als zij geloven dat beleggen riskant is maar andere mensen hoge winst zien maken op hun aandelenportefeuille. Dan kunnen zij hun mening herzien en zelf ook in aandelen gaan beleggen. Deze verandering van mening kan het financiële welzijn zowel positief als negatief beïnvloeden, afhankelijk van de rendementen op de aandelen in de toekomst.

In de praktijk

Cognitieve dissonantie: innerlijke tegenstrijdigheden waarbij gedachten of meningen in strijd zijn met het gedrag

Klanten kunnen op verschillende manieren worstelen met financiële problemen en hierbij geconfronteerd worden met de gevolgen van cognitieve dissonantie, een psychologische staat waarin hun overtuigingen niet overeenkomen met hun acties. Bijvoorbeeld:

• Jan, een lokale ondernemer, heeft onlangs tegen beter weten in een riskante investering gedaan. Zijn besluitvorming was vertroebeld door de druk om te concurreren met andere ondernemers in zijn werkgebied. Hierdoor nam hij een reeks ongelukkige financiële beslissingen.

• Maria, een alleenstaande moeder, rationaliseert haar overmatige uitgaven door zichzelf ervan te overtuigen dat ze het verdient na jaren van hard werken, ondanks haar schulden.

De spanning bouwt op en beide klanten staan voor een keerpunt. Jan begint te erkennen dat zijn acties onhoudbaar zijn en zoekt hulp om zijn financiën te herstructureren. Maria, geconfronteerd met de realiteit van haar situatie, verandert van mening en neemt de moeilijke beslissing om haar uitgaven te verminderen en een budget te maken.

Door deze veranderingen ervaren ze minder spanning en beginnen ze de weg naar financiële stabiliteit te bewandelen.